आर्थिक वर्ष २०८३/८४ को नयाँ व्यक्तिगत आयकर संरचना: पुरानो कर स्ल्याबसँग तुलना, कर दर र प्रभावको विस्तृत विश्लेषण

नेपाल सरकारले आर्थिक वर्ष २०८३/८४ (२०२६/२७) को बजेटमार्फत व्यक्तिगत आयकर (Personal Income Tax) सम्बन्धी महत्वपूर्ण सुधारहरू घोषणा गरेको छ। यस परिवर्तनले विशेषगरी तलबभोगी कर्मचारी, पेशाकर्मी, स्वरोजगार व्यक्ति तथा मध्यम वर्गीय करदाताहरूलाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्नेछ।

यस वर्षको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन भनेको आधारभूत कर छुट सीमा (Basic Exemption Limit) लाई उल्लेखनीय रूपमा बढाइनु र उच्च आयमा लाग्ने अधिकतम कर दर घटाइनु हो। यसले करदाताको हातमा बढी रकम रहने तथा उपभोग र बचत क्षमता बढ्ने अपेक्षा गरिएको छ।

पुरानो र नयाँ आयकर स्ल्याब तुलना

आर्थिक वर्ष २०८२/८३ (पुरानो व्यवस्था)

आय सीमा (एकल व्यक्ति)	कर दर
पहिलो रु. ५ लाख	१%
अर्को रु. २ लाख	१०%
अर्को रु. ३ लाख	२०%
अर्को रु. १० लाख	३०%
अर्को रु. ३० लाख	३६%
रु. ५० लाखभन्दा माथि	३९%

पुरानो व्यवस्थामा अविवाहित व्यक्तिका लागि पहिलो ५ लाख रुपैयाँसम्म १% सामाजिक सुरक्षा कर (SST) लागू हुन्थ्यो भने विवाहित दम्पतीका लागि यो सीमा ६ लाख रुपैयाँ थियो।

आर्थिक वर्ष २०८३/८४ (नयाँ व्यवस्था)

आय सीमा	कर दर
पहिलो रु. १० लाख	१%
अर्को रु. ५ लाख	१०%
अर्को रु. १० लाख	२०%
अर्को रु. १५ लाख	२७%
रु. ४० लाखभन्दा माथि	२९%

नयाँ व्यवस्थाअनुसार अविवाहित र विवाहित दुवै करदाताका लागि समान कर स्ल्याब लागू गरिएको छ।

नयाँ कर संरचनामा के-के परिवर्तन भयो?

१. कर छुट सीमा दोब्बर

• पहिले: रु. ५ लाखसम्म १% कर
• अहिले: रु. १० लाखसम्म १% कर
• यसले वार्षिक १० लाख रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्ने व्यक्तिलाई ठूलो राहत दिएको छ।

२. अधिकतम कर दर घटाइयो

• पुरानो व्यवस्था: अधिकतम ३९%
• नयाँ व्यवस्था: अधिकतम २९%
• यसले उच्च आय भएका करदाताको कर भार कम गर्नेछ।

३. विवाहित र अविवाहितको छुट्टाछुट्टै स्ल्याब हटाइयो

• पहिले: Single र Couple का लागि फरक कर स्ल्याब
• अहिले: दुवैका लागि एउटै कर संरचना
• यसले कर प्रणालीलाई अझ सरल र पारदर्शी बनाएको छ।

कर गणना उदाहरण

उदाहरण १: वार्षिक आय रु. १२ लाख

पुरानो व्यवस्था

• पहिलो ५ लाख = ५,०००
• अर्को २ लाख = २०,०००
• अर्को ३ लाख = ६०,०००
• बाँकी २ लाख = ६०,०००

कुल कर = रु. १,४५,०००

नयाँ व्यवस्था

• पहिलो १० लाख = १०,०००
• बाँकी २ लाख = २०,०००

कुल कर = रु. ३०,०००

बचत: रु. १,१५,०००

उदाहरण २: वार्षिक आय रु. २० लाख

पुरानो व्यवस्था

• कुल कर = रु. ३,८५,०००

नयाँ व्यवस्था

• पहिलो १० लाख = १०,०००
• अर्को ५ लाख = ५०,०००
• अर्को ५ लाख = १,००,०००

कुल कर = रु. १,६०,०००

बचत: रु. २,२५,०००

१% कर (सामाजिक सुरक्षा कर) सम्बन्धी विशेष व्यवस्था

धेरैले पहिलो रु. १० लाखसम्म सबै प्रकारको आयमा १% कर लाग्छ भन्ने बुझ्ने गर्छन्, तर वास्तवमा १% करको व्यवस्था मुख्य रूपमा रोजगारी (Employment Income) बाट प्राप्त आयमा मात्र लागू हुन्छ।

निम्न आय स्रोतहरूमा यो १% कर व्यवस्था लागू हुँदैन:

• एकल स्वामित्व व्यवसाय (Sole Proprietorship) बाट प्राप्त आय
• लगानी (Investment Income) बाट प्राप्त आय
• पेन्सन आय (Pension Income)
• योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा कोष (SSF) अन्तर्गत प्राप्त आय
• योगदानमा आधारित पेन्सन कोष (Contributory Pension Fund) अन्तर्गत प्राप्त आय

यस्ता आयमा पहिलो स्ल्याबको १% सामाजिक सुरक्षा कर (Social Security Tax) लागू नहुने भएकाले कर गणना प्रत्यक्ष रूपमा सम्बन्धित आयकर स्ल्याब (Normal Tax Slab Rate) अनुसार गरिन्छ।

महत्वपूर्ण नोट

• रोजगारी आय (Employment Income) भएका करदाताले सामान्य अवस्थामा पहिलो रु. १० लाखसम्म १% कर तिर्नुपर्ने हुन्छ।
• पेन्सन आय, SSF, तथा Contributory Pension Fund सम्बन्धी आयमा भने उक्त १% सामाजिक सुरक्षा कर लाग्दैन।
• व्यवसायिक आय (Business Income) तथा लगानी आय (Investment Income) मा पनि १% सामाजिक सुरक्षा कर लागू हुँदैन; सम्बन्धित कर दर अनुसार कर निर्धारण गरिन्छ।

उदाहरण १: वार्षिक रोजगार आय रु. १२ लाख

आय स्रोत: रोजगार (Employment)

आय	कर दर	कर
पहिलो रु. १० लाख	१%	रु. १०,०००
बाँकी रु. २ लाख	१०%	रु. २०,०००

जम्मा कर = रु. ३०,०००

उदाहरण २: वार्षिक व्यवसायिक आय रु. १२ लाख

आय स्रोत: एकल स्वामित्व व्यवसाय (Business Income)

आय	कर दर	कर
पहिलो रु. १० लाख	०%	रु. ०
बाँकी रु. २ लाख	१०%	रु. २०,०००

जम्मा कर = रु. २०,०००

नतिजा

समान रु. १२ लाख आय हुँदा:

• रोजगार आयको कर = रु. ३०,०००
• व्यवसायिक आयको कर = रु. २०,०००

अन्तर = रु. १०,०००

उदाहरण ३: रोजगार आय रु. ८ लाख + व्यवसायिक आय रु. ४ लाख

कुल आय = रु. १२ लाख

रोजगार आय

आय	कर दर	कर
रु. ८ लाख	१%	रु. ८,०००

व्यवसायिक आय

व्यवसायिक आयले कुल आयलाई रु. १० लाखभन्दा माथि पुर्‍याएको भाग:

आय	कर दर	कर
रु. २ लाख	१०%	रु. २०,०००

जम्मा कर = रु. २८,०००

उदाहरण ४: रोजगार आय रु. १० लाख + व्यवसायिक आय रु. ५ लाख

कुल आय = रु. १५ लाख

विवरण	कर
रोजगार आयमा १% SST	रु. १०,०००
थप रु. ५ लाखमा १०%	रु. ५०,०००

जम्मा कर = रु. ६०,०००

उदाहरण ५: रोजगार आय रु. २० लाख

स्ल्याब	कर
पहिलो रु. १० लाख @ १%	रु. १०,०००
अर्को रु. ५ लाख @ १०%	रु. ५०,०००
बाँकी रु. ५ लाख @ २०%	रु. १,००,०००

जम्मा कर = रु. १,६०,०००

उदाहरण ६: व्यवसायिक आय रु. २० लाख

स्ल्याब	कर
पहिलो रु. १० लाख	रु. ०
अर्को रु. ५ लाख @ १०%	रु. ५०,०००
बाँकी रु. ५ लाख @ २०%	रु. १,००,०००

जम्मा कर = रु. १,५०,०००

नयाँ कर संरचनाका सकारात्मक पक्ष

• मध्यम वर्गलाई राहत: मासिक तलब खाने कर्मचारीहरूको कर भार उल्लेखनीय रूपमा घट्नेछ।
• उपभोग क्षमता वृद्धि: कर कम तिर्नुपर्दा व्यक्तिको खर्च गर्ने क्षमता बढ्नेछ।
• बचत र लगानीमा सहयोग: अतिरिक्त रकम बचत, शेयर बजार, व्यवसाय तथा अन्य लगानीमा प्रयोग गर्न सकिनेछ।
• कर प्रणाली सरल: एकल तथा विवाहित व्यक्तिका लागि एउटै कर संरचना लागू हुँदा कर गणना बुझ्न सजिलो हुनेछ।

नयाँ कर संरचनाको सम्भावित प्रभाव

विशेषज्ञहरूका अनुसार यो व्यवस्थाले:

• मध्यम वर्गको क्रयशक्ति बढाउने
• आर्थिक गतिविधि विस्तार गर्ने
• औपचारिक अर्थतन्त्रमा सहभागिता बढाउने
• कर अनुपालन सुधार गर्ने

अपेक्षा गरिएको छ।